Chwarszczany, 20 sierpnia, imieniny obchodzą: Sabina, Sobiesław, Bernard
 
   
 
   
   
   
 Komandorie, miejsca związane z templariuszami
   
   
 
 
 
 
27jeden_procent_szlak_templariuszy_opp.jpg

12facebuk_szlak.jpg

28facebuk_muzeum.jpg

25facebuk_kaplica.jpg


Polska
 
Komandoria w Chwarszczanach           Komandoria w Rurce           Komandoria w Oleśnicy Małej           Komandoria w Wielkiej Wsi           Komandoria w Sulęcinie (Ostrowie)           Komandoria w Myśliborzu           Komandoria w Czaplinku          

Rysunkowa rekonstrukcja wyglądu komandorii w Chwarszczanach - rys. Maciej Sałański wg koncepcji Przemysława Kołosowskiego

Komandoria templariuszy w Chwarszczanach, położona w historycznej ziemi kostrzyńskiej, zajmowała płaskie wzniesienie w kształcie elipsy o szerokości stu i długości stu pięćdziesięciu metrów. Od zachodu przylegała do rzeki Myśli, z pozostałych stron otoczona była stumetrowym pasem moczarów. Miejsce to było z natury swej obronne i gwarantowało bezpieczeństwo, poza miesiącami zimowymi. Założenie komandorii zostało zakomponowane prawdopodobnie wokół dwóch dziedzińców, reprezentacyjnego i gospodarczego. Pozostałością po jej zabudowie jest wytworna gotycka kaplica, usytuowana w północno-zachodniej części założenia. Zapewne inną reprezentacyjną budowlą w ramach tego ośrodka była tzw. wielka sala, będąca rodzajem kapitularza. W obrębie komandorii znajdowały się ponadto zabudowania gospodarcze, takie jak stajnie, spichlerze, owczarnie, czy gołębniki. W sąsiedztwie założenia znajdował się młyn wodny, wzmiankowany w 1335 roku, choć zapewne wybudowany znacznie wcześniej.

Początki komandorii związane są z fundacją wielkopolskiego księcia Władysława Odonicza. Nadanie obejmowało tysiąc łanów ziemi z ośrodkiem w Chwarszczanach. Niektórzy badacze twierdzą, że w tym przypadku dobroczyńcą zakonu był śląski książę Henryk Brodaty. Templariusze chwarszczańscy pochodzili z nieokreślonej komandorii zakonnej w prowincji niemieckiej, być może w Tempelhof, obecnie w granicach administracyjnych Berlina. Przyczyną tak poważnego nadania były względy dewocyjne, dążenie do zabezpieczenia pogranicza przed wrogimi atakami oraz zagospodarowanie terenu na prawie niemieckim. Fundacja została potwierdzona jeszcze w tym samym roku przez biskupa lubuskiego Wawrzyńca, a w rok później przez papieża. W 1234 roku książę szczeciński Barnim I Mądry przekazał templariuszom chwarszczańskim dwieście łanów ziemi z ośrodkiem w Dargomyślu. W 1241 roku templariusze otrzymali ponadto z fundacji śląskiego możnowładcy Piotra Własta wsie Lubno (obecnie zaginiona) i Oborzany. Było to zapewne, jak należy przypuszczać, zadośćuczynienie startom poniesionym przez zakon templariuszy podczas bitwy z Mongołami pod Legnicą.

W połowie XIII wieku dobra komandorii chwarszczańskiej znalazły się pod panowaniem margrabiów brandenburskich z dynastii askańskiej, wchodząc w skład nowo utworzonej prowincji, określanej później mianem Nowej Marchii. Stosunki templariuszy z margrabiami nie układały się dobrze, skoro Askańczycy zażądali od nich przekazania części posiadłości zakonnych. W 1262 roku doszło do porozumienia, na mocy którego templariusze, w zamian za zrzeczenie się praw do miejscowości leżących przy drodze do Gorzowa (Kostrzyn, Warniki, Dąbroszyn, Witnica) oraz dóbr komandorii w Myśliborzu, otrzymali potwierdzenie posiadania komandorii chwarszczańskiej wraz z dziesięcioma wsiami (Bogusław, Carkzowe?, Cychry, Dargomyśl, Dębno, Gudzisz, Krześnica, Nyvik?, Oborzany, Sarbinowo). Formą zadośćuczynienia była dodatkowo wieś Kaleńsko w ziemi kostrzyńskiej, będąca wcześniej w posiadaniu rycerskim.

Z czasem stosunki z margrabiami uległy na tyle ociepleniu, że w 1286 roku do konwentu chwarszczańskiego wstąpił przedstawiciel dynastii askańskiej - Otto VI. W tym samym mniej więcej czasie wybudowano w miejscu wcześniejszej, romańskiej kaplicy, gotycką świątynię, zachowaną do dnia dzisiejszego. O znaczeniu ośrodka świadczył także fakt, że komandor chwarszczański Bernhard von Evirstein pełnił zarazem funkcje preceptora zakonu na Polskę, Nową Marchię, Czechy i Morawy. Ostatnia wzmianka dotycząca tej placówki zakonnej pochodzi z 1308 roku, kiedy to templariusze chwarszczańscy sprzedali mieszczanom frankfurckim wieś Cychry. W 1335 roku wymieniono już w Chwarszczanach joannitów - inny zakon krzyżowy, który na mocy bulli papieskiej wszedł w posiadanie dóbr templariuszy.

Do 1540 roku komandoria chwarszczańska i przynależne jej miejscowości znajdowały się we władaniu joannickim. Zastana przez nich zabudowa komandorii nie podlegała w przeciągu kilku stuleci większym zmianom. W początku XV wieku w kaplicy ufundowano zespół malowideł przedstawiających Apostołów, św. Krzysztofa z Chrystusem i Święte Dziewice. Komandoria chwarszczańska została w XV wieku na krótko skonfiskowana przez krzyżaków w odwecie za sprzyjanie wojskom husycko-polskim i dopiero w wyniku akcji dyplomatycznej zwrócona joannitom. Kres istnienia tutejszej komandorii zakonnej nastąpił w 1540 roku. Jan z Kostrzyna, władca Nowej Marchii przeniósł tutejszy konwent do Świdwina, podczas gdy w Chwraszczanach zorganizował siedzibę domeny państwowej. Wówczas to, w sąsiedztwie średniowiecznych zabudowań założono nowożytny folwark. Zniszczenia przyniosła bitwa pod Sarbinowem w 1758 roku, jedna z najkrwawszych batalii wojny siedmioletniej. Spłonęła wówczas kaplica i zapewne średniowieczne zabudowania. Świątynia została poddana remontowi, służąc jako filia parafii protestanckiej w Cychrach. Pod koniec XIX wieku przeprowadzono w kaplicy prace konserwatorskie obejmujące także rewaloryzację średniowiecznych malowideł.

Po II wojnie światowej majątek domeny państwowej znacjonalizowano i utworzono państwowe gospodarstwo rolne. Kaplica została przejęta przez katolików i podporządkowana parafii w Sarbinowie. Niekorzystną decyzją stało się pokrycie znajdujących się w kaplicy malowideł warstwą pobiały. Dopiero w latach 90. XX wieku, zdecydowano się na ich odsłonięcie. Od 2004 roku w Chwarszczanach, na terenie dawnej komandorii, prowadzone są prace wykopaliskowe, oparte na interdyscyplinarnych badaniach naukowych.

 

Autor: Błażej Skaziński


Na początkowej ilustracji: Rysunkowa rekonstrukcja wyglądu komandorii w Chwarszczanach - rys. Maciej Sałański wg koncepcji Przemysława Kołosowskiego



   
 
Szlak Templariuszy
kontakt
 
 
2944185
copyright©: autorzy Szlaku Templariuszy
1998-2017
projekt: BeneAkebe